नवी दिल्ली : केवळ हातात कॅमेरा आणि माईक घेतल्याने एखादी व्यक्ती पत्रकार ठरत नाही, अशी महत्त्वपूर्ण भूमिका दिल्ली पोलिसांनी सर्वोच्च न्यायालयात दाखल केलेल्या प्रतिज्ञापत्रातून मांडल्याचे वृत्त समोर आले आहे. सोशल मीडिया इन्फ्लुएन्सर्स, रील्स बनवणारे आणि व्यावसायिक पत्रकार यांच्या कामाचे स्वरूप वेगवेगळे असून, पत्रकारांना त्यांच्या व्यावसायिक कामासाठी मिळणारे विशेष संरक्षण प्रत्येक कंटेंट क्रिएटरला आपोआप लागू होऊ शकत नाही, असा युक्तिवाद दिल्ली पोलिसांनी केला आहे.
पत्रकारितेसाठी PIB मान्यता अनिवार्य नाही
दिल्ली पोलिसांनी प्रतिज्ञापत्रात महत्त्वाचे स्पष्टीकरण देताना पत्रकार म्हणून काम करण्यासाठी केवळ प्रेस इन्फॉर्मेशन ब्युरोची (PIB) मान्यता किंवा मोठ्या वृत्तपत्र अथवा वृत्तवाहिनीचे ओळखपत्र असणे अनिवार्य नसल्याचे स्पष्ट केले आहे. स्वतंत्र पत्रकार, फ्रीलान्स पत्रकार तसेच डिजिटल माध्यमांवर बातम्यांचे प्रसारण करणाऱ्या व्यक्तींनाही पत्रकारिता करण्याचे स्वातंत्र्य आहे. त्यामुळे प्रत्येक सोशल मीडिया कंटेंट क्रिएटरला पत्रकार मानता येणार नाही; मात्र स्वतंत्र डिजिटल पत्रकारांनाही पत्रकारितेच्या कक्षेबाहेर ठेवता येणार नाही, अशी भूमिका या प्रतिज्ञापत्रातून अधोरेखित झाली आहे.
नेमके प्रकरण काय?
दिल्लीतील जंतरमंतर येथे मुख्य निवडणूक आयुक्तांविरोधात झालेल्या आंदोलनाचे वृत्तांकन करताना काही पत्रकारांना पोलिसांनी अडवले, त्रास दिला तसेच ताब्यात घेतल्याचा आरोप करण्यात आला होता. या घटनेच्या पार्श्वभूमीवर Network of Women in Media, Free Speech Collective, Delhi Union of Journalists आणि Kerala Union of Working Journalists या संघटनांनी सर्वोच्च न्यायालयात याचिका दाखल केल्या होत्या.
या प्रकरणात ११ ऑक्टोबर २०२६ रोजी सर्वोच्च न्यायालयाने पत्रकार, वकील आणि अन्य व्यावसायिकांना त्यांची व्यावसायिक कर्तव्ये पार पाडताना अडथळा आणू नये, असे निर्देश दिल्याचे वृत्त आहे. त्यानंतर दिल्ली पोलिसांनी आपली भूमिका स्पष्ट करणारे प्रतिज्ञापत्र न्यायालयात सादर केले.
पत्रकारिता आणि कंटेंट क्रिएशनमधील सीमारेषा
या प्रकरणामुळे पत्रकारिता आणि सोशल मीडिया कंटेंट निर्मिती यांच्यातील फरक पुन्हा एकदा चर्चेत आला आहे. केवळ कॅमेरा, माईक किंवा प्रेस कार्ड असणे म्हणजे पत्रकारितेचा दर्जा मिळणे नव्हे. त्याचप्रमाणे PIB मान्यता नसल्यामुळे एखादी व्यक्ती पत्रकार नाही, असेही म्हणता येणार नाही.
बातम्यांचे संकलन, पडताळणी, वस्तुनिष्ठ वृत्तांकन आणि जनहिताचे प्रश्न मांडणे ही पत्रकारितेची महत्त्वाची वैशिष्ट्ये आहेत. स्वतंत्र आणि डिजिटल पत्रकारितेलाही अभिव्यक्तिस्वातंत्र्याचे संरक्षण मिळणे आवश्यक आहे. मात्र पत्रकार असो अथवा कंटेंट क्रिएटर, प्रत्येकाला देशातील सर्वसाधारण कायदे आणि कायदेशीर निर्देशांचे पालन करावेच लागते.
पत्रकारितेच्या क्षेत्रासाठी महत्त्वाचा संदेश
दिल्ली पोलिसांच्या या भूमिकेमुळे पत्रकार कोण आणि कंटेंट क्रिएटर कोण, याबाबत नव्याने चर्चा सुरू होण्याची शक्यता आहे. सोशल मीडियाच्या वाढत्या प्रभावामुळे पत्रकारिता आणि मनोरंजनात्मक कंटेंट निर्मिती यांच्यातील फरक स्पष्ट होणे आवश्यक आहे. मात्र या प्रक्रियेत स्वतंत्र पत्रकार, लहान वृत्तपत्रांचे संपादक, स्थानिक पत्रकार आणि डिजिटल माध्यमांतून जनतेचे प्रश्न मांडणाऱ्या पत्रकारांच्या अभिव्यक्तिस्वातंत्र्याला बाधा येणार नाही, याचीही काळजी घेणे तितकेच महत्त्वाचे आहे.




