नवी मुंबई : “तुझ्या दर्शनाची आस कधी थांबायची नाही, उभ्या जन्मात विठ्ठला, वारी चुकायची नाही…” या ओळी केवळ अभंगातील शब्द नाहीत, तर लाखो वारकऱ्यांच्या अंतःकरणातील भावना आहेत. विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी, भक्तीच्या ओढीने आणि नामस्मरणाच्या आनंदाने हजारो किलोमीटरचा पायी प्रवास करणाऱ्या वारकऱ्यांच्या श्रद्धेचे हे जिवंत प्रतीक आहे.
हिंदू धर्मात प्रत्येक तिथीचे धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व आहे. त्यामध्ये एकादशीला विशेष स्थान आहे. हिंदू पंचांगानुसार प्रत्येक महिन्यात दोन एकादशी येतात—एक कृष्ण पक्षातील आणि दुसरी शुक्ल पक्षातील. अशा प्रकारे वर्षभरात चोवीस एकादशी येतात. मात्र आषाढ शुक्ल एकादशी, म्हणजेच आषाढी एकादशी, ही सर्वश्रेष्ठ मानली जाते. याच दिवशी भगवान श्रीविष्णू योगनिद्रेत जातात, म्हणून तिला देवशयनी एकादशी असेही म्हटले जाते. या दिवशी उपवास, नामस्मरण आणि विठ्ठलभक्ती केल्याने पापांचा क्षय होतो आणि आध्यात्मिक उन्नती साध्य होते, अशी वारकरी संप्रदायाची श्रद्धा आहे.
आषाढी एकादशी म्हणजे महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक, आध्यात्मिक आणि सामाजिक ऐक्याचा महोत्सव. राज्याच्या कानाकोपऱ्यातून लाखो वारकरी टाळ-मृदंगाच्या गजरात, “ज्ञानोबा-तुकाराम”च्या जयघोषात आणि “विठ्ठल विठ्ठल” नामस्मरणात पंढरपूरच्या दिशेने पायी मार्गक्रमण करतात. चंद्रभागा नदीत स्नान करून विठुरायाचे दर्शन घेणे, ही प्रत्येक वारकऱ्याच्या आयुष्यातील सर्वात मोठी आध्यात्मिक अनुभूती मानली जाते.
आषाढी वारीचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे संतांच्या पालख्या. आळंदीहून संत ज्ञानेश्वर महाराजांची, देहूहून संत तुकाराम महाराजांची, त्र्यंबकेश्वरहून संत निवृत्तीनाथांची, पैठणहून संत एकनाथ महाराजांची तसेच विविध भागांतून इतर संतांच्या पालख्या पंढरपूरमध्ये एकत्र येतात. ही परंपरा शेकडो वर्षांपासून अखंड सुरू असून ती महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वारशाचे जिवंत प्रतीक आहे.
पंढरपूरातील श्रीविठ्ठलाच्या मूर्तीमागेही एक प्रेरणादायी कथा सांगितली जाते. भगवान श्रीकृष्ण रुक्मिणीच्या शोधात असताना भक्त पुंडलिकांना भेटण्यासाठी आले. त्या वेळी पुंडलिक आई-वडिलांच्या सेवेत मग्न होते. भगवंताचे स्वागत करण्याऐवजी त्यांनी बसण्यासाठी एक वीट पुढे सरकवली आणि प्रथम मातापित्यांची सेवा पूर्ण केली. भक्ताच्या सेवाभावाने प्रसन्न झालेल्या भगवानांनी त्या विटेवर उभे राहून भक्ताची वाट पाहिली. तेव्हापासून विटेवर उभ्या असलेल्या विठ्ठलाचे रूप भक्तांच्या श्रद्धेचे केंद्र बनले. या कथेतून मातापित्यांची सेवा हीच सर्वोच्च भक्ती असल्याचा संदेश आजही समाजाला मिळतो.
वारी ही केवळ धार्मिक यात्रा नाही, तर ती समता, बंधुभाव, शिस्त, सेवा आणि मानवतेचा संदेश देणारी जीवनशाळा आहे. या यात्रेत श्रीमंत-गरीब, स्त्री-पुरुष, युवक-वृद्ध, विविध जाती-धर्मांचे लोक कोणताही भेदभाव न ठेवता एकत्र चालतात. एकमेकांची सेवा करतात,अडचणीच्या काळात आधार देतात आणि विठ्ठलनामात तल्लीन होतात. वारीत सामाजिक समतेचे आणि राष्ट्रीय ऐक्याचे अनोखे दर्शन घडते.
ऊन, वारा, पाऊस, चिखल, लांबचा प्रवास आणि शारीरिक थकवा या सर्वांवर मात करून वारकरी अविरतपणे पंढरीची वाट चालत राहतात. त्यांच्या ओठांवर अभंग, हातात टाळ, गळ्यात तुळशीची माळ आणि मनात विठ्ठलावरील अखंड श्रद्धा असते. हीच श्रद्धा त्यांना प्रत्येक वर्षी पुन्हा पंढरपूरकडे खेचून आणते.
अनेक वारकरी आयुष्यभर एकदाही वारी खंडित होऊ देत नाहीत. त्यांच्या जीवनाचा अविभाज्य भाग बनलेली ही परंपरा पिढ्यान्पिढ्या पुढे चालत आली आहे. त्यांच्यासाठी वारी म्हणजे केवळ पायी प्रवास नसून आत्मशुद्धी, आत्मसंयम आणि ईश्वरप्राप्तीचा मार्ग आहे. म्हणूनच प्रत्येक वारकऱ्याच्या मनात एकच भावना असते—
“तुझ्या दर्शनाची आस कधी थांबायची नाही; उभ्या जन्मात विठ्ठला, वारी चुकायची नाही.”
संतांची भूमी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या महाराष्ट्राची खरी ओळख वारकरी संप्रदायामुळे अधिक समृद्ध झाली आहे. संत ज्ञानेश्वर, संत तुकाराम, संत नामदेव, संत एकनाथ, संत चोखामेळा, संत जनाबाई यांसारख्या संतांनी भक्ती, समता आणि मानवतेचा संदेश दिला. त्याच परंपरेचा वारसा आजही लाखो वारकरी जपत आहेत.
आजच्या धावपळीच्या आणि तणावपूर्ण जीवनात वारी माणसाला संयम, शिस्त, प्रेम, सेवा, सहकार्य आणि अध्यात्म यांचे अमूल्य धडे देते. म्हणूनच पंढरीची वारी ही केवळ धार्मिक परंपरा नसून महाराष्ट्राच्या संस्कृतीचा आत्मा आहे. श्रद्धेने, भक्तीने आणि निःस्वार्थ भावनेने विठ्ठलाचे नामस्मरण करणाऱ्या प्रत्येक भक्तावर विठुराया आपल्या कृपाछायेचा वर्षाव करतो, अशी वारकऱ्यांची अढळ श्रद्धा आहे. आणि हीच श्रद्धा लाखो पावलांना दरवर्षी पंढरपूरच्या दिशेने चालण्याची प्रेरणा देत राहते.
श्री अमोल पाटील,
दैनिक झुंजार आवाज
कार्यकारी संपादक
