मुंबई : वांद्रे-कुर्ला कॉम्प्लेक्स (बीकेसी) येथे सुरू असलेले ‘महालक्ष्मी सरस २०२६’ हे प्रदर्शन आता केवळ ग्रामीण उत्पादने आणि महिला उद्योजिकांचे व्यासपीठ न राहता, महाराष्ट्राच्या लोकपरंपरा, पारंपरिक कला आणि सांस्कृतिक अस्मितेचे जतन करणारे व्यापक सांस्कृतिक आंदोलन म्हणून समोर येत आहे. उमेद महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियानांतर्गत आयोजित या प्रदर्शनाने ग्रामीण संस्कृती आणि लोककलेच्या संवर्धनासाठी उल्लेखनीय पाऊल उचलले आहे.
*दीपाली डिझाईन्सकडून पारंपरिक कलेचे अनुभवात्मक सादरीकरण*
भारतीय पारंपरिक कला प्रकारांना नवसंजीवनी देण्याच्या उद्देशाने ‘दीपाली डिझाईन्स’ या संस्थेने मोठ्या सार्वजनिक कार्यक्रमांद्वारे आणि थीमआधारित प्रदर्शनांमधून अनुभवात्मक सांस्कृतिक सादरीकरणाची अभिनव संकल्पना राबवली आहे.
या उपक्रमाची सुरुवात ‘महालक्ष्मी सरस नागपूर’ येथे झाली होती. त्या वेळी संपूर्ण थीम व्हिलेज आदिवासी गोंडी कला प्रकाराला समर्पित करण्यात आली होती. महाराष्ट्रातील विविध जिल्ह्यांतील कलाकारांना प्रत्यक्ष चित्रनिर्मितीसाठी आमंत्रित करण्यात आले होते. कलाकार आणि नागरिक यांच्यातील थेट संवादामुळे लोककला आणि आदिवासी परंपरांविषयी जनजागृती निर्माण झाली.
याच सांस्कृतिक दृष्टीकोनाचा विस्तार करत यंदाच्या ‘महालक्ष्मी सरस २०२६’ मध्ये लुप्त होत चाललेल्या पिंगुली चित्रकलेच्या पुनरुज्जीवनावर विशेष भर देण्यात आला आहे. प्रदर्शनातील इंस्टॉलेशन्स, दृश्य मांडणी, कथनात्मक सजावट, स्मृतिचिन्हे आणि विविध सर्जनशील घटकांमध्ये पिंगुली चित्रशैलीचा प्रभावी वापर करण्यात आला आहे.
“भारतीय कला प्रकारांना योग्य व्यासपीठ मिळणे गरजेचे” – कविता बिष्ट
दीपाली डिझाईन्सच्या क्रिएटिव्ह आणि कम्युनिकेशन सल्लागार कविता बिष्ट म्हणाल्या,“भारतातील हरवत चाललेल्या कला प्रकारांच्या पुनरुज्जीवनासाठी आम्ही सातत्याने प्रयत्नशील आहोत. आपल्या देशाच्या सांस्कृतिक वैभवाचा अभिमान वाटावा अशा स्थानिक कला जपण्याचा हा छोटासा प्रयत्न आहे. आज जग भारतीय कला आणि डिझाईन्समधून प्रेरणा घेत आहे. त्यामुळे या कला प्रकारांना पुन्हा एकदा योग्य व्यासपीठ आणि हरवलेली ओळख मिळवून देण्याची हीच योग्य वेळ आहे. आपल्या संस्कृतीत अमूल्य असा कलावैभवाचा ठेवा आहे, त्याला केवळ योग्य मंचाची गरज आहे.”
पिंगुली चित्रकला ठरली प्रमुख सांस्कृतिक आकर्षण
यंदाच्या प्रदर्शनातील सर्वात उल्लेखनीय आकर्षणांपैकी एक म्हणजे सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक पिंगुली चित्रकलेचे सादरीकरण आणि पुनरुज्जीवन.
कोकणातील पिंगुली गावातून उदयास आलेली ही शतकानुशतकांची लोककला ग्रामीण जीवन, पौराणिक कथा, लोकनाट्य परंपरा आणि स्थानिक संस्कृतीचे दर्शन ठळक रंगसंगती व कथनप्रधान शैलीतून घडवते.
या कलेमुळे पर्यटकांना महाराष्ट्राच्या समृद्ध लोकसंस्कृतीचा आणि पारंपरिक कलावारशाचा दुर्मिळ व अस्सल अनुभव मिळत असून, महालक्ष्मी सरस प्रदर्शनातील सर्वाधिक प्रशंसित आकर्षणांमध्ये तिचा समावेश होत आहे.
जागतिक दर्जाच्या सांस्कृतिक सादरीकरणाचे कौतुक
‘महालक्ष्मी सरस २०२६’ च्या यंदाच्या आवृत्तीचे जागतिक दर्जाच्या सांस्कृतिक सादरीकरणासाठी सर्वत्र कौतुक होत आहे. भव्य थीमआधारित सजावट, पारंपरिक घटकांचे आधुनिक पद्धतीने केलेले सादरीकरण, आकर्षक दृश्य मांडणी आणि महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वारशाचे कलात्मक दर्शन यामुळे हे प्रदर्शन एक अनोखा सांस्कृतिक अनुभव ठरत आहे.
या व्यापक संकल्पनेचा भाग म्हणून पिंगुली चित्रकलेचा या प्रदर्शनाच्या डिझाईनमध्ये प्रभावी समावेश करण्यात आला असून, या पारंपरिक कला प्रकाराला अधिक दृश्यमानता आणि नवी ओळख मिळवून देण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.
महिला सक्षमीकरणापलीकडे सांस्कृतिक जतनाची चळवळ
एकूणच, ‘महालक्ष्मी सरस २०२६’ हे प्रदर्शन महिला सक्षमीकरण आणि ग्रामीण उद्योजकतेच्या चौकटीपलीकडे जाऊन महाराष्ट्राच्या लोकपरंपरा, पारंपरिक कला आणि सांस्कृतिक वारशाच्या जतनासाठी एक प्रभावी चळवळ म्हणून पुढे येत आहे.
अशा उपक्रमांमुळे पिंगुली चित्रकलेसारख्या पारंपरिक कला प्रकारांना नव्याने प्रसिद्धी, प्रोत्साहन आणि सन्मान मिळत असून, हा अमूल्य सांस्कृतिक वारसा पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचवण्यास मोठी मदत होत आहे.
**तरुण पिढीत सांस्कृतिक जनजागृतीचा प्रयत्न*
या उपक्रमामागील मुख्य उद्देश म्हणजे तरुण पिढी, पर्यटक आणि शहरी नागरिकांना भारताच्या हरवत चाललेल्या कलावैभवाची ओळख करून देणे. त्याचबरोबर पारंपरिक कलाकारांना व्यापक व्यासपीठ उपलब्ध करून देत त्यांच्या कलेचे मोठ्या प्रमाणावर सादरीकरण करण्याची संधी निर्माण करणे हा देखील महत्त्वाचा हेतू आहे.
प्रदर्शनाला भेट देणाऱ्या अनेक नागरिकांनी पिंगुली चित्रकलेबद्दल विशेष उत्सुकता व्यक्त केली असून, या प्रदर्शनाच्या माध्यमातून प्रथमच या कला प्रकाराची माहिती मिळाल्याची प्रतिक्रिया अनेकांनी दिली आहे.
